ฟิดยะห์คือการชดเชยเมื่อทำผิดข้อห้ามขณะครองอิห์รอม สรุปข้อห้าม บทชดเชยแต่ละกรณี และวิธีจ่ายฟิดยะห์ที่มักกะฮ์
ฟิดยะห์ คืออะไร
ฟิดยะห์ (فدية) แปลว่า "สิ่งที่ใช้ไถ่" ในเรื่องอุมเราะห์และฮัจญ์ หมายถึงการชดเชยเมื่อผู้ครองอิห์รอมทำผิดข้อห้ามบางข้อ เช่น ตัดผม ใช้น้ำหอม หรือผู้ชายสวมเสื้อผ้าที่ตัดเย็บ
ฟิดยะห์มีหลักฐานจากอัลกุรอาน ซูเราะฮ์อัลบะเกาะเราะฮ์ อายะฮ์ที่ 196 ที่ว่า ผู้ใดป่วยหรือมีสิ่งรบกวนที่ศีรษะ (จนต้องโกนผม) ให้ไถ่ด้วยการถือศีลอด หรือการบริจาคทาน หรือการเชือดสัตว์
ท่านนบี ﷺ กล่าวกับกะอ์บ์ อิบนุ อุจเราะฮ์ ที่มีเหาเต็มศีรษะขณะครองอิห์รอมว่า "จงโกนศีรษะ แล้วถือศีลอด 3 วัน หรือให้อาหารคนยากจน 6 คน หรือเชือดแพะ 1 ตัว" (บันทึกโดยอัลบุคอรีย์และมุสลิม)
ข้อห้ามขณะครองอิห์รอม
ตั้งแต่ตั้งเนียตที่มีกอตจนถึงโกนหรือตัดผมเสร็จ ผู้ทำอุมเราะห์ต้องงดสิ่งต่อไปนี้
- ตัดหรือถอนผมและขนทุกส่วนของร่างกาย
- ตัดเล็บมือและเล็บเท้า
- ใช้น้ำหอม รวมถึงสบู่ แชมพู และโลชั่นที่มีกลิ่นหอม
- ผู้ชาย: สวมเสื้อผ้าที่ตัดเย็บตามรูปร่าง รวมถึงกางเกงใน และคลุมศีรษะ
- ผู้หญิง: สวมนิกอบ (ผ้าปิดหน้า) และถุงมือ
- ล่าสัตว์บก
- ทำพิธีนิกาห์ หรือหมั้นหมาย
- มีเพศสัมพันธ์ และสัมผัสคู่ครองด้วยอารมณ์ใคร่
- ทะเลาะวิวาทและพูดจาหยาบคาย
ทำผิดข้อห้ามแล้วต้องจ่ายฟิดยะห์อย่างไร
ข้อห้ามแต่ละกลุ่มมีบทชดเชยต่างกัน สรุปตามทัศนะของนักวิชาการส่วนใหญ่ได้ดังนี้
| สิ่งที่ทำผิด | สิ่งที่ต้องชดเชย |
|---|---|
| ตัดผม ตัดเล็บ ใช้น้ำหอม ผู้ชายสวมชุดตัดเย็บหรือคลุมศีรษะ ผู้หญิงสวมนิกอบหรือถุงมือ | เลือก 1 ใน 3: เชือดแพะ/แกะ 1 ตัว หรือให้อาหารคนยากจน 6 คน หรือถือศีลอด 3 วัน |
| ผ่านมีกอตโดยไม่ได้ครองอิห์รอม แล้วไม่กลับไปครองที่มีกอต | ดัม: เชือดแพะ/แกะ 1 ตัวในเขตฮะรอม |
| ล่าสัตว์บก | ชดใช้ด้วยสัตว์เลี้ยงที่เทียบเท่า หรือมูลค่าเป็นอาหาร หรือถือศีลอดแทน (อัลมาอิดะฮ์ 5:95) |
| มีเพศสัมพันธ์ก่อนตะหัลลุล | อุมเราะห์เสีย ต้องทำต่อให้จบ ทำใหม่ภายหลัง และเชือดสัตว์ |
ฟิดยะห์แบบเลือกได้ (ฟิดยะตุลอะซา)
ใช้กับข้อห้ามกลุ่มที่เกี่ยวกับร่างกายและการแต่งกาย ผู้ทำผิดเลือกทางใดทางหนึ่งก็ได้ตามความสะดวก
- เชือดแพะหรือแกะ 1 ตัว แจกเนื้อให้คนยากจนในเขตฮะรอม
- ให้อาหารคนยากจน 6 คน คนละครึ่งศออ์ (ประมาณ 1.5 กิโลกรัมของอาหารหลัก เช่น ข้าวสาร)
- ถือศีลอด 3 วัน ถือที่ไหนก็ได้ รวมถึงถือหลังกลับถึงไทย
ดัม (การเชือดสัตว์)
ใช้เมื่อละทิ้งสิ่งที่เป็นวาญิบของอุมเราะห์ เช่น ผ่านมีกอตไปโดยไม่ได้ครองอิห์รอม สัตว์ต้องเชือดในเขตฮะรอม และแจกให้คนยากจนในเขตฮะรอม
ทำผิดเพราะลืมหรือไม่รู้ ต้องจ่ายฟิดยะห์ไหม
นักวิชาการจำนวนมากเห็นว่า ผู้ที่ลืมหรือไม่รู้แล้วใช้น้ำหอมหรือสวมเสื้อผ้าต้องห้าม ไม่ต้องจ่ายฟิดยะห์ แต่ต้องหยุดทันทีที่นึกได้ เช่น ล้างกลิ่นหอมออก หรือถอดเสื้อผ้านั้น
ส่วนการตัดผมหรือตัดเล็บ นักวิชาการมีความเห็นต่างกันว่าต้องจ่ายหรือไม่ เพราะเป็นการกระทำที่ย้อนคืนไม่ได้ ควรสอบถามผู้รู้ในคณะเดินทาง
หากจงใจทำผิดโดยไม่มีเหตุจำเป็น นอกจากต้องจ่ายฟิดยะห์แล้ว ยังมีความผิดบาป ต้องขออภัยโทษ (เตาบะฮ์) ต่ออัลลอฮ์ด้วย
วิธีจ่ายฟิดยะห์ที่มักกะฮ์
ผู้แสวงบุญส่วนใหญ่จ่ายค่าเชือดสัตว์ผ่านโครงการอะฎอฮี (Adahi) ของทางการซาอุดีอาระเบีย ซึ่งจัดการเชือดและแจกจ่ายเนื้อให้ผู้ยากไร้แทน
- ซื้อคูปองผ่านเว็บไซต์หรือแอปของโครงการ หรือที่จุดบริการของธนาคารที่ได้รับอนุญาตในมักกะฮ์
- เลือกประเภทว่าเป็นฟิดยะห์หรือดัม แล้วชำระเงิน
- เก็บหลักฐานการชำระไว้
ราคาคูปองเปลี่ยนแปลงตามปี ควรตรวจราคาล่าสุดก่อนชำระ และหลีกเลี่ยงการจ้างคนเชือดที่ไม่มีใบอนุญาต เพราะไม่แน่ใจได้ว่าเนื้อถึงมือผู้ยากไร้จริง
ถ้าเลือกให้อาหารคนยากจน 6 คน หรือถือศีลอด 3 วัน สามารถทำเองได้โดยไม่ต้องผ่านโครงการ
สรุป
ฟิดยะห์คือการชดเชยเมื่อทำผิดข้อห้ามของอิห์รอม วิธีที่ดีที่สุดคือศึกษาข้อห้ามให้เข้าใจก่อนเดินทาง เพื่อให้อุมเราะห์สมบูรณ์โดยไม่ต้องจ่ายฟิดยะห์ อ่านขั้นตอนทั้งหมดได้ที่ ขั้นตอนทำอุมเราะห์ วิธีทำอุมเราะห์ทีละขั้นตอน
เนื้อหานี้เรียบเรียงตามทัศนะของนักวิชาการส่วนใหญ่ บทชดเชยบางข้อแตกต่างกันตามมัซฮับ หากเกิดกรณีจริงควรสอบถามผู้รู้หรือมุฏ็อววิฟในคณะเดินทาง